Ministeriële verantwoordelijkheid

Macht koning door Grondwet beperkt

Het begrip ministeriële verantwoordelijkheid werd door Johan Rudolph Thorbecke in 1848 geïntroduceerd in de Nederlandse Grondwet. De nieuwe Grondwet werd op 3 november 1848 afgekondigd. Hierdoor veranderde het staatsbestel in een parlementaire democratie. Ministeriële verantwoordelijkheid houdt in dat de ministers en niet het staatshoofd verantwoordelijk zijn voor de daden van de regering.

Artikel 42

Dit beginsel vormt nog altijd de basis van de hedendaagse Grondwet van Nederland. Artikel 42 benadrukt de onschendbaarheid van de koning. Voor alles wat de koning doet of zegt kan de direct verantwoordelijke minister door het parlement ter verantwoording geroepen worden. Tot 1848 was de minister slechts een dienaar van de koning. Door het voorstel van Johan Rudolph Thorbecke werd de macht van de koning beperkt. De koning kon niet meer als alleenheerser het parlement overstemmen.

Koninklijke Huis

De ministeriële verantwoordelijkheid geldt ook voor de andere leden van het Koninklijk Huis. Dit noemt men afgeleide verantwoordelijkheid, omdat deze gedragslijn niet met name in de Grondwet wordt genoemd. In de Wet lidmaatschap Koninklijke Huis is vastgelegd wie hiertoe behoren. Dat zijn de leden van het Koninklijk Huis die de koning kunnen opvolgen.

Geschiedenis

Aan de wijziging van de Grondwet was wel het een en ander voorafgegaan. In 1944 had de Tweede Kamer aan de koning een herziening van de Grondwet gevraagd, maar dat weigerde hij. Daarop namen negen Kamerleden onder leiding van Johan Rudolph Thorbecke het initiatief. Deze Negenmannen dienden wetsvoorstellen in om rechtstreekse verkiezing van de Tweede Kamer in te voeren. Een andere belangrijke eis van de Negenmannen was ministeriële verantwoordelijkheid.

Schavot

Koning Willem II was aanvankelijk niet erg enthousiast. "Als men het schavot voor mijn ogen opricht, zal ik het schavot beklimmen, en mijn hoofd geven, liever dan te ondertekenen," zou Willem geantwoord hebben. Het voorstel van de Tweede Kamerleden kwam niet door de Eerste Kamer, die geheel door de koning was benoemd. De Eerste Kamer stelde dat elke grondwetswijziging van de koning uit diende te gaan. Het voorstel strandde daarna ook in de Tweede Kamer.

Revolutie

In de loop van 1847 veranderde Willem II van mening. In de troonrede van dat jaar werd een Grondwetsherziening aangekondigd. Vervolgens kwamen er 27 voorstellen die weinig verandering tot stand zouden brengen. In februari 1848 brak in Frankrijk een revolutie uit die Lodewijk Filips tot aftreden dwong. Na de Franse revolutie braken ook in andere Europese steden onlusten uit. In Berlijn kwamen tientallen betogers om het leven. In Den Haag bleef het rustig, maar de koning was nu toch van mening veranderd.

Wetsvoorstellen

Er kwam een nieuwe ministersploeg en er werd een grondwetscommissie benoemd. Johan Rudolph Thorbecke werd voorzitter van deze commissie. Op 11 april 1848 was het voorstel klaar. Eigenlijk wilde Thorbecke dat de Eerste Kamer werd afgeschaft. Uiteindelijk zou men tot een compromis komen: de Eerste Kamer bleef bestaan, maar zou worden gekozen door de Provinciale Staten en niet meer door de koning.

PS

Wie leest weet meer en begrijpt beter. In onze gewaardeerde nieuwsbrief staan veel tips en wetenswaardigheden over de geschiedenis en de cultuur van Nederland waar u echt iets aan heeft. Lees Door de Nederlandse Geschiedenis als u meer wilt weten over de geschiedenis van Nederland.

Ontvang elke werkdag gratis geschiedenis per e-mail

Geschiedenis Nederland

Geschiedenis Nederland
Democratie in Nederland

Leven in de delta is een aantrekkelijke geschiedenisbundel en een reis door de tijd en door Nederland. U ziet Nederland door de ogen van een liefhebber van geschiedenis: beleef het verleden van ons land aan de hand van opzienbarende feiten en mooie verhalen.
Leven in de delta


Lees over de belangrijke episodes uit onze vaderlandse geschiedenis.

'Door de Nederlandse geschiedenis' is een bundeling van de beste artikelen van Ruud van Capelleveen over de geschiedenis van Nederland.
Door de Nederlandse geschiedenis

Betrouwbare informatie kost veel tijd en geld, maar dankzij onze populaire producten heeft u op onze website toch gratis toegang.