Strijdgas van Fritz Haber

Duitse chemicus die gifgas introduceerde

In de Vlaamse stad Ieper blazen mannen van de stedelijke brandweer onder de Menenpoort elke avond om acht uur de Last Post. Hiermee worden de duizenden gesneuvelden van de Eerste Wereldoorlog herdacht. In april 1915 dreigde het Duitse offensief richting Frankrijk te verzanden in een loopgravenoorlog. De geniale Duitse chemicus Fritz Haber vond dat er een snelle doorbraak moest worden geforceerd. Hij adviseerde de Duitse legerleiding om chloorgas los te laten over de Belgen, Fransen en Britten. De meeste bevelhebbers vonden dat strijdgas niet paste in de militaire traditie van het keizerlijke leger. Alleen de hertog Albrecht von Württemberg, de bevelhebber van het Duitse vierde leger bij Ieper, ging akkoord met de inzet van dit verschrikkelijke wapen.

Gasaanval bij Ieper

Fritz Haber was persoonlijk betrokken bij de voorbereidingen van de gasaanval aan het front. Hij verbleef wekenlang aan het front bij Ieper. Albrecht von Württemberg stelde speciale pioniereenheden samen, die het terrein verkenden en duizenden gascilinders plaatsten. De Duitsers moesten wachten tot de wind uit de juiste richting waaide. Op 22 april 1915 was het zo ver. In de namiddag begon een inleidend oorverdovend bombardement op de loopgraven tussen Steenstate en het IJzerkanaal, om de Fransen diep in de loopgraven te laten wegduiken. Vervolgens werden de chloorgascilinders geopend. Chloorgas is zwaarder dan lucht en zakt daarom naar de bodem. Het gas kroop traag in de richting van de vijandelijke loopgraven. Daar lagen vooral Algerijnen. Alles kleurde olijfachtig geelgroen. Het strijdgas brandde in de keel. De gezichten van de soldaten verkleurden blauw. De longen rochelden en de monden van de soldaten spuwden bloed. Een ophoping van vocht in de longen leidde tot een trage verstikkingsdood. Duizenden soldaten stierven. Wie nog kon rennen, vluchtte weg van de rampplek.

Mosterdgas

De gasaanval sloeg een brede bres in de vijandelijke verdedigingslinie, maar de aanval werd geen succes. Voor Fritz Haber was dit een grote teleurstelling. Hij had gehoopt, dat het front zou breken en dat het Duitse leger na de gasaanval tot de Noordzee zou kunnen doordringen. Toen hij thuiskwam moest hij nog een teleurstelling verwerken. Zijn echtgenote schoot zichzelf met zijn dienstpistool in de borst en overleed de volgende dag. Clara Immerwahr kon niet verwerken dat haar man de gasaanval in Ieper georganiseerd had. Dit offer bracht Fritz Haber niet tot andere gedachten. Hij vertrok dezelfde dag nog naar het front om een nieuwe gasaanval voor te bereiden. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werkte hij verder aan nog gevaarlijker gassen. Uiteindelijk vond hij het mosterdgas uit, dat door de zware stof van de uniformen kon doordringen. Dit strijdgas wordt ook wel yperiet genoemd, omdat ook dit gas voor het eerst werd gebruikt in Ieper. Mosterdgas heeft een verwoestend effect op de huid, de longen en de ogen. Er vormen zich blaren en het kan bij hogere doses blindheid en doofheid veroorzaken.

Kaiser-Wilhelm-Institut

Fritz Haber werd tijdens de Eerste Wereldoorlog tot officier bevorderd. Dat was een zeldzaam eerbetoon, want Haber was joods geboren en joden kwamen niet in aanmerking voor officiersrangen. Hij werd op 9 december 1868 geboren in Breslau, waar zijn vader een handel in stoffen, verf en farmaceutische producten dreef. Fritz Haber ging scheikunde studeren aan de universiteit van Heidelberg. In 1891 promoveerde hij in Berlijn. Als jood zou hij geen carrière in de wetenschappelijke wereld kunnen maken. Hij bekeerde zich daarom in 1893 tot het protestantisme en trouwde in 1901 met de Clara Immerwahr. Zij was als eerste vrouw toegelaten aan de universiteit van Breslau, waar zij onderzoek deed in de fysische chemie. Clara Immerwahr onderzocht de oplosbaarheid van slecht oplosbare zouten van kwik, koper, lood, cadmium en zink. Fritz Haber was van 1894 tot 1911 verbonden aan de technische hogeschool van Karlsruhe. In 1911 volgde hij Carl Engler op aan het Kaiser-Wilhelm-Institut in Berlijn. Haber zou tot 1933, toen hij vanwege de machtsovername door Adolf Hitler Duitsland moest ontvluchten, aan dit instituut verbonden blijven.

Haber-Boschproces

Voordat hij in Berlijn werd benoemd had Fritz Haber in 1908 zijn grootste vinding gedaan. Samen met Carl Bosch en Alwil Mittasch - zijn naam wordt echter bijna nooit genoemd - ontwikkelde Fritz Haber het Haber-Boschproces. Later werd deze ontdekking door het gezaghebbende tijdschrift Nature de belangrijkste wetenschappelijke ontdekking van de twintigste eeuw genoemd. Met het Haber-Boschproces wordt ammoniak geproduceerd door stikstofgas en waterstofgas zonder zuurstof in contact met een katalysator onder hoge druk te verhitten. Mittasch slaagde er na duizenden pogingen in om de juiste samenstelling van de katalysator samen te stellen uit ijzer, aluminiumoxide, calcium en kalium. Ammoniak is een belangrijke chemische stof die gebruikt wordt voor de productie van stikstofhoudende meststoffen. Met het Haber-Boschproces kon op grote schaal kunstmest gefabriceerd worden.

Nobelprijs

Fritz Haber kreeg hiervoor in 1918 de Nobelprijs voor Scheikunde. Hij vernam dit in Zwitserland, waar hij zich na de Duitse nederlaag in de Eerste Wereldoorlog met zijn tweede echtgenote Charlotte Nathan Haber en kinderen had gevestigd. Haber had zich in Zwitserland gevestigd om aan vervolging te ontkomen. Hij wist dat de geallieerden hem, wegens zijn bemoeienis met het gebruik van strijdgassen, op grond van misdaad tegen de menselijkheid konden vervolgen. Een en ander was aan het begin van de twintigste eeuw vastgelegd tijdens een Vredesconferentie van Den Haag. Dit gebeurde echter niet. De geallieerden besloten niemand te vervolgen, omdat de eerstverantwoordelijke, keizer Wilhelm II, ook niet kon worden aangeklaagd. Die zat, op uitnodiging van koningin Wilhelmina, veilig in Nederland.
Zodra de geallieerden hun eis tot uitlevering lieten vallen, reisde de uitvinder van de strijdgassen terug naar zijn vaderland. Fritz Haber zette zijn wetenschappelijke carrière voort. Om zijn geliefde Weimarrepubliek uit de financiële problemen te helpen deed hij verwoede pogingen om goud te winnen uit zeewater. Dit lukte niet, waarna hij zich op de verdelging van ongedierte stortte. Onder zijn toezicht ontwikkelden de medewerkers van het Duitse genootschap voor bestrijding van ongedierte een zeer doeltreffend middel om kleine insecten uit te roeien. Het bestond uit schijven houtpulp of delen diatomeeënaarde die waren doordrenkt met blauwzuur, een stabilisator en een irriterende waarschuwingsstof. Haber gaf de naam zyklon B aan dit, ook voor mensen, levensgevaarlijke gif.

Gevaar

Fritz Haber zag niet direct een groot gevaar in Adolf Hitler. Albert Einstein had zich in de Verenigde Staten van Amerika gevestigd en verklaarde daar dat hij niet terug zou keren naar Duitsland, omdat daar de elementaire vrijheden van de burger werden geschonden. De voorzitter van de Pruisische Academie voor Wetenschap, Max Planck, stelde voor om Einstein te royeren, omdat hij in het buitenland verbleef. Fritz Haber juichte dit voorstel toe, maar zijn geestdrift verdween al snel. Op bevel van Adolf Hitler moesten alle Duitse overheidsdiensten, en dus ook alle universiteiten en wetenschappelijke instellingen, hun joodse medewerkers ontslaan. Fritz Haber trad af en vestigde zich in Bazel, waar hij op 29 januari 1934 overleed.

Holocaust

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkte het door Carl Bosch opgerichte chemiebedrijf IG Farben intensief samen met het nationaal-socialistische regime. Dit bedrijf produceerde zyklon B, maar zonder de irriterende waarschuwingsstof. Het werd gebruikt om in concentratiekampen op grote schaal politieke tegenstanders en joden te vermoorden. Fritz Haber heeft nooit geweten dat zijn formule om te berekenen hoe snel een mens aan gas sterft, de Wet van Haber, en zijn insecticide, zyklon B, zo ingenieus werden gebruikt voor de Holocaust.

Lees Duitsland: Geschiedenis en Wetenswaardigheden als u uw vakantie in Duitsland wilt voorbereiden of meer wilt weten over de geschiedenis van dit interessante land.

PS

Wie leest weet meer en begrijpt beter. In onze gewaardeerde nieuwsbrief schenken wij veel aandacht aan de geschiedenis van Duitsland en de mooiste plekjes in dit land. Als u binnenkort uw vakantie in Duitsland doorbrengt kunt u zich met deze uitgave goed voorbereiden, want 'Duitsland: Geschiedenis en wetenswaardigheden' is niet alleen geschreven voor liefhebbers van geschiedenis. Fritz Haber komt ook voor in onze uitgave Duitsland: Geschiedenis en wetenswaardigheden.

Ontvang elke werkdag gratis geschiedenis per e-mail

Duitsland

Duitsland
Geschiedenis Duitsland
Wetenschap in Duitsland

In het e-book 'Duitsland: Geschiedenis en wetenswaardigheden' verzamelde Ruud van Capelleveen 150 verhalen die blijk geven van zijn fascinatie voor Duitsland. De onderwerpen in deze uitgave gaan over de geschiedenis van onze oosterburen. Duitsland was eeuwenlang een lappendeken van staatjes en koninkrijkjes. Niet veel Nederlanders weten dat Duitsland pas in 1871 door Otto von Bismarck tot een eenheid werd gesmeed. In deze uitgave staan 150 interessante en fraai geïllustreerde verhalen met wetenswaardigheden over de geschiedenis van Duitsland.
Bekijk: Duitsland



'Tweede Wereldoorlog: de hoofdrolspelers' is de 'wie is wie' van deze oorlog. In deze publicatie nam Ruud van Capelleveen de belangrijkste personen op die een rol van betekenis speelden in dit wereldomvattende conflict. U kunt in deze biografiën snel de belangrijkste feiten opzoeken.
In 'Tweede Wereldoorlog: de hoofdrolspelers' van Ruud van Capelleveen treft u de biografieën aan van 165 mannen en vrouwen die in deze oorlog een beslissende rol speelden.
Tweede Wereldoorlog: de hoofdrolspelers

Betrouwbare informatie kost veel tijd en geld, maar dankzij onze populaire producten heeft u op onze website toch gratis toegang.